ظاهر شدند و معادلات معمول جنگ را از ریشه دگرگون کردند
ـ روزبه امین
سون زو، فرمانده، راهبرددان و فیلسوف نظامی چین باستان ـ حدود قرن پنجم پیش از میلاد ـ است که همگان او را بهعنوان نویسنده کتاب بینظیر «هنر جنگ» میشناسند. این اثر بنیادین، بر اصول زیرکی، فریب راهبردی و مدیریت درگیریها با کمترین هزینه، تأکید دارد و نهتنها بنیانهای تفکر نظامی در شرق و غرب را برای همیشه دگرگون کرد، بلکه آموزههای آن امروزه فراتر از میدان جنگ، در حوزههایی مانند مدیریت کسبوکار، سیاست، ورزش و روانشناسی نیز بهطور گستردهای مورد استفاده قرار میگیرد.
در مطالعات علوم نظامی و روابط بینالملل، سون زو را بهعنوان پدر راهبرد غیرمستقیم و بنیانگذار راهبرد کلان میشناسند. جایگاه زو در چهار محور و اغلب در تقابل و تکمیل تفکر غربی بهویژه مکتب کلاوزویتسی تعریف میشود:
۱. پیروزی بدون نبرد برخلاف کارل فون کلاوزویتس که در کتاب خود با عنوان «در باب جنگ»، بر نبرد تعیینکننده و درهمشکستن فیزیکی نیروی دشمن تأکید دارد، سون زو اوج هنر جنگ را «درهمشکستن مقاومت دشمن بدون جنگیدن» میداند. این اصل، پایه نظری مفاهیم مدرنی مانند بازدارندگی[1]، جنگ روانی و عملیات اطلاعاتی است.
۲. جنگ بهمثابه ابزار سیاسی سون زو جنگ را نه یک هدف مستقل، بلکه ادامه سیاست با ابزارهای دیگر میداند. او تأکید میکند که حاکمان نباید به خاطر خشم یا هیجان وارد جنگ شوند، زیرا جنگ بسیار هزینه بر است و باید تنها زمانی آغاز شود که منافع ملی به طور قطع تأمین شود.
۳. فریب و اشراف اطلاعاتی جمله مشهور زو «بنیان جنگ فریب است»[2]، همراه با گفتار مفصل او درباره «استفاده از جاسوسان»، او را به پیشگام جنگ اطلاعاتی و عملیات فریب[3] تبدیل کرده است.
۴. سیالیت و انطباقپذیری تشبیه کلان راهبرد زو در زندگی و جنگ به «رفتار آب» که دائماٌ شکل خود را با عوارض زمین (شرایط میدان جنگ) تغییر و تطبیق میدهد، پایه نظری دانش معاصر «جنگ رزمایشی»[4] و انعطافپذیری عملیاتی است.
بازتاب اندیشههای سون زو در متفکران معاصر
در میان نظریهپردازان معاصر مطالعات راهبردی و علوم نظامی، چهرههای شاخصی وجود دارند که بهصراحت یا بهطور ضمنی، اندیشههای خود را بر پایه بازخوانی متفاوت اصول سون زو بنا کردهاند. این متفکران در تحلیل منازعات جهانی، جنگهای نامتقارن و آموزههای نظامی نقش کلیدی دارند:
۱. معمار رهیافت غیرمستقیم، استاد برهمزننده تعادل
بی. اچ. لیدل هارت[5] مورخ و راهبردپرداز برجسته بریتانیایی، مبدع مفهوم رهیافت غیرمستقیم[6] است. هارت در گفتارها و متون خود به صراحت و مکرر از هنر جنگ سون زو نقلقول میآورد. او استدلال میکند که حمله مستقیم به نقطه قوت دشمن (آنطور که در جنگهای اول جهانی رخ داد) منجر به فرسایش بیحاصل نیروها و منابع میشود. از دیدگاه هارت راهبرد صحیح، برهم زدن تعادل روانی و فیزیکی دشمن از طریق حرکت به سمت نقاطی است که دشمن انتظارش را ندارد. اصل غافلگیری در آموزههای هارت ایدهای است که مستقیماً از سون زو وام گرفته شده است.
۲. پیامبر چابکی عملیاتی، مهندس چرخه تصمیم
جان بوید[7] سرهنگ نیروی هوایی آمریکا و یکی از تأثیرگذارترین نظریهپردازان نظامی معاصر است. بوید با تدوین نظریه حلقه[8] (مشاهده، جهتگیری، تصمیم، اقدام)، مفاهیم سونزو را در دل جنگهای مدرن پیادهسازی کرد. بوید به شدت تحت تأثیر تأکید زو بر مفاهیم سرعت و فریب بود. او معتقد بود پیروزی از آن کسی است که بتواند سریعتر از حریف، چرخه تصمیمگیری خود را طی کند و همچنین درون چرخه تصمیمگیری دشمن عمل کند[9]. دقیقاً همانگونه که سونزو توصیه میکرد: «سرعت، جوهره جنگ است».
۳. تاریخنگار تکامل راهبرد، مفسر جنگهای ترکیبی
لارنس فریدمن[10] استاد برجسته مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن و نویسنده کتابهای مرجع دانشگاهی در تحلیل تاریخ راهبردهای نظامی، سون زو را بهعنوان نقطه آغازین و بنیادین تفکر راهبردی در شرق معرفی میکند. او نشان میدهد که چگونه تأکید زو بر جنبههای روانی، سیاسی و نامتقارن جنگ، امروزه در تحلیل جنگهای ترکیبی[11]، جنگهای نیابتی و راهبردهای بازدارندگی در منازعات سرزمینی معاصر همچون تنشهای اوکراین یا تایوان، همچنان زنده و بسیار کاربردی است.
۴. نگهبان پل راهبردی، منتقد بتواره فناوری
کالین اس. گری[12] از برجستهترین نظریهپردازان معاصر مطالعات راهبردی است. او در آثار و نوشتههای خود، بهطور مکرر به زو ارجاع میدهد تا اثبات کند که «پل راهبردی» (منظور ارتباط کامل میان اهداف سیاسی و ابزارهای نظامی) یک اصل جاودانه است. گری استدلال میکند که جنگهای امروز نیز بیش از آنکه مسئلهای فناورانه باشد، مسئلهای انسانی، فرهنگی و روانی هستند. گری دقیقاً همان نکاتی را برجسته میکند که سونزو در مباحث خود پیرامون رعایت قوانین اخلاقی و ملاحظه روحیه نیروها بر آن تأکید کرده بود.
۵. مبدع منطق تناقض، کاشف شگردهای معکوس جنگ
ادوارد لوتواک[13] پژوهشگر نظامی و مورخ رومانیایی ـ آمریکایی است. او در نظریه خود، به وجود «منطق متناقض» در مطالعات راهبردی اشاره میکند و توضیح میدهد که در سطح راهبردی، قوانین عادی منطق معکوس میشوند. برای مثال ضعیفترین نقطه میتواند قویترین نقطه باشد یا طولانیترین مسیر، گاهی کوتاهترین راه به سوی پیروزی است. لوتواک به صراحت اذعان میکند که این نظریه او، ریشهای عمیق در تفکر سون زو دارد.
۶. کاوشگر ریشههای خشم و معمار امنیت مردممحور
دیوید کیلکالن[14] افسر پیشین ارتش استرالیا، نظریهپرداز معاصر جنگهای نامتقارن و همچنین مطالعهگر مدیریت و کنترل شورشهای شهری و منطقهای است. او در کتابهای خود آموزههای سون زو در زمینه شناخت عمیق محیط عملیاتی، پرهیز از درگیریهای مستقیم پرهزینه و هدف قرار دادن «اراده» دشمن ـ بهجای نابودی فیزیکی محض ـ را اصل قرار میدهد. به اعتقاد او با مطالعه منازعات خاورمیانه و دیگر جنگهای چریکی در پاکستان، عراق و افغانستان، میتوان بهخوبی مشاهده کرد که چگونه بازیگران غیردولتی، با کمترین هزینه از تاکتیکهای کلاسیک سون زو علیه ارتشهای کلاسیک استفاده میکنند.
در مطالعات راهبردی، ایدهها و آموزههای سون زو از یک متن باستانی فراتر میرود و بهعنوان یک چارچوب تحلیلی برای درک جنگهای نامتقارن، حملات سایبری، جنگهای ترکیبی و راهبردهای بازدارندگی کارایی مییابند. متفکرانی که از آنها صحبت کردیم، میراث زو را از میدانهای نبرد باستانی چین استخراج کردند و آن را به زبان آموزههای نظامی و به ابزاری برای تحلیل منازعات جهانی در قرن حاضر تبدیل میکنند.
پیشنهاد میکنم برای شناخت دقیق و درک ایدهها، مفاهیم و گفتارهای سون زو در هنر جنگ، نسخه مصور جسیکا هاگی که خوانشی امروزی، هوشمندانه و تاملبرانگیز است را مطالعه کنید. هاگی در این کتاب با چیرهدستی و تیزبینی کمنظیر، مفاهیم پایهای سون زو و آموزههای او را تفسیر و تبیین میکند.
+ خرید و مطالعه هنر جنگ، نشر ایجاد
